SWOV Factsheet Filevorming en wegwerkzaamheden: bijna de helft dodelijke kop-staartbotsingen gebeuren in de staart van de file

Bijna de helft van de dodelijke kop-staartbotsingen in files vindt plaats in de staart. Dit komt vooral doordat daar de snelheidsafname groter is en het achteropkomend verkeer meer en harder moet remmen. Uitbreiding van het aantal filewaarschuwingssystemen kan het aantal filegerelateerde ongevallen verminderen. Op dit moment heeft zo’n 60% van de autosnelwegen filewaarschuwingssysteem, zo komt naar voren uit de SWOV Factsheet Filevorming en wegwerkzaamheden.

Files ontstaan met name wanneer de verkeersvraag groter is dan de capaciteit van de weg of als gevolg van een ongeval of een incident (bijvoorbeeld afgevallen lading, voertuig met pech). Wegwerkzaamheden zijn slechts in 2-3% van de gevallen de oorzaak van een file. Over de periode 2015-2019 neemt het aantal files op rijkswegen toe, met een grote stijging in 2019. In 2020 en 2021 zijn er veel minder files geregistreerd, maar dit heeft waarschijnlijk te maken met de reisbeperkende maatregelen in verband met corona. Ongevallen door files vinden vooral in de staart van een file plaats. Daar neemt de snelheid van de verkeerstroom steeds sterker af, wat samengaat met veel en hard afremmen en een grote kans op kop-staartbotsingen. Binnen de file zelf gebeurt relatief weinig: het verkeer staat nagenoeg stil. Als er een ongeval plaatsvindt, is de snelheid laag en zijn de gevolgen gering.

Licht positief effect filewaarschuwingssystemen

Onderzoek lijkt uit te wijzen dat filewaarschuwingssystemen een (licht) positief effect hebben op gereden snelheden en ongevallen. Uitbreiding van deze signalering en waarschuwingssystemen kan file-gerelateerde ongevallen voorkomen, aldus de onderzoeker. Momenteel is ongeveer 60% van de rijbanen op het autosnelwegennet voorzien van signalering. Ontwikkelingen in voertuigtechnologie, zoals forward collision warning (FCW) en assisted braking, zouden ook kunnen bijdragen aan het voorkomen van (kop-staart)ongevallen in de file. In theorie is het echter ook mogelijk dat er voertuigontwikkelingen komen met een negatief effect op verkeersveiligheid, omdat ze tot afleiding of minder alertheid kunnen leiden. Dit negatieve effect zou groter kunnen zijn in situaties met filevorming.


Uit literatuuronderzoek en diepteonderzoek blijkt dat kop-staartongevallen het meest, en flankongevallen minder vaak voorkomen bij ongevallen door files op Nederlandse rijkswegen. De oorzaken hebben vooral te maken met onvoldoende afstand houden, onoplettendheid, afleiding en foute inschattingen van de snelheidsverschillen. Vrachtauto’s zijn disproportioneel vaak betrokken bij file-ongevallen en dan met name bij kop-staartongevallen.

Onderzoek naar dodelijke ongevallen op rijkswegen in 2019 gaf aan dat nagenoeg de helft van de dodelijke kop-staartongevallen in de staart van de file plaatsvond. Dit aandeel lijkt relatief constant in de jaren waarover dit onderzoek is uitgevoerd . Bij vier van de tien locaties waar een dodelijke kop-staartbotsing in 2019 in de staart van de file plaatsvond, was signalering (MTM) in werking. Van de overige zes locaties waren vier bekend als filegevoelige locatie. Ook in de periode 2015-2018 vonden ongeveer de helft van alle dodelijke kop-staartongevallen op Rijkswegen plaats in de staart van de file en bij slechts een derde van deze locaties was signalering aanwezig.

Ongevallen bij wegwerkzaamheden vonden meestal overdag plaats, maar het aandeel ongevallen bij wegwerkzaamheden tijdens daglicht van het totaal aantal ongevallen tijdens daglicht, was gelijk aan het aandeel voor niet-daglichtongevallen bij wegwerkzaamheden. Bij 83% van de ongevallen was langzaam verkeer betrokken (vooral voetgangersongevallen en flankongevallen (schampen van fietsers/brommers)) en vaak (17%) waren dit wegwerkers.Er is weinig bekend over de oorzaken van ongevallen bij wegwerkzaamheden. Ouder onderzoek op basis van processen-verbaal vond dat voorrangsfouten, achteruitrijden en oversteken vaak genoemde toedrachten waren bij dit type ongevallen binnen de bebouwde kom. Bij ongevallen buiten de kom was dat vaak (bijna 40%) een te hoge snelheid.

Bij een aantal ongevallen binnen de bebouwde kom blijkt dat met name langzaam verkeer een afgezette weg inrijdt en vervolgens botst met werkverkeer, valt, of een greppel inrijdt . Uit de beoordeling van vijftig WIU-locaties blijkt dat vaak onvoldoende rekening gehouden is met fietsers. Het werkvak is niet altijd goed afgesloten, het is niet altijd duidelijk welke gedragsaanpassingen van fietsers verwacht worden en het bord ‘fietser afstappen’ wordt soms onterecht toegepast.