Cobouw Kwartaalupdate: bouw herpakt zich na coronamaanden, maar schade blijft fors

De bouw is grotendeels op adem gekomen na de zware coronamaanden voor de bouwvak. Toch is de schade fors: de productie is 4% ingezakt en er zijn 5.000 banen verloren gegaan. Dat blijkt uit de kwartaalupdate van Cobouw, waarin de opvallendste marktontwikkelingen in de bouw over het derde kwartaal worden beschreven.

De bouw kreeg in het tweede kwartaal harde klappen door corona. Er werd 4,2% minder geproduceerd in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar. Het had echter erger gekund. In landen met een zware lockdown kletterde de productie naar beneden. Tussen februari en april zakte de bouwproductie in Frankrijk bijvoorbeeld met 61%, in Spanje met 28% en het Verenigd Koninkrijk had te kampen met een daling van 44%.

Lockdown

In landen als Roemenië (+3%) en Zweden (+0,5%) was er echter weinig aan de hand. Ook in Nederland was er een groei te zien: +0,7%. In heel Europa viel de bouwproductie in de zwaarste maanden per saldo 26% terug. Maar toen de lockdowns stopten, herstelde de bouw opvallend snel. Tussen april en juni groeide de Europese bouwproductie met 27%. Daarmee kwam de sector terug op 95% van het niveau van februari. De Nederlandse bouw, waar in maart nog de hoogste bouwproductie sinds de financiële crisis werd bereikt, kwam uit op 96% van de pre-coronaproductie.

Is het alleen het virus dat de Nederlandse bouwers dwars zit? Van de bedrijven die de afgelopen maanden omzetverlies noteerden, wijst 75% de impact van corona als belangrijkste oorzaak aan, bleek in juli uit het BouwMonitor-onderzoek van Cobouw en USP. Maar er is meer aan de hand. Bijna de helft van de bouwers met omzetverlies geeft aan dat de stikstofproblematiek en/of PFAS-restricties ook nog steeds een belangrijke hinderpaal zijn. Veel projecten zijn uitgesteld. 40% van de bouwers heeft last van vertraging in de afgifte van bouwvergunningen.

“De bouw kreeg dus een dreun door corona, maar was al een tijdje dizzy door stikstof en PFAS. De economische schade lijkt tot nu toe mee te vallen. Wel daalde het aantal vaste banen in het tweede kwartaal vergeleken met het eerste kwartaal fors. 3.000 werknemersbanen gingen er verloren. Het aantal zelfstandigen in de bouw daalde in dezelfde periode met 2.000”, aldus Cobouw.

Ondernemersvertrouwen

Het ondernemersvertrouwen in de bouw was aan het begin van het derde kwartaal van 2020 volgens het CBS sterk toegenomen van -11 naar -4. Daarmee ligt het vertrouwen nog wel een stuk lager dan in het voorjaar, toen +13,6 gemeten werd. 62% van de bouwondernemers boekte in het eerste halfjaar een positief bedrijfsresultaat, 25% noteerde geen noemenswaardige winst of verlies en 10% schreef rode cijfers. Het gemiddelde ondernemersvertrouwen van alle (niet-financiële) bedrijven ligt met -19 veel lager dan in de bouw. In het tweede kwartaal was dat zelfs -37. Dat is een dieptepunt sinds de start van de meting eind 2008.

Het aantal faillissementen in de bouw is laag. De bouw is een laatcyclische sector en veel hoofdaannemers hebben nog een redelijk tot goed gevulde orderportefeuille. Burgerlijke en utiliteitsbouwers hadden volgens het EIB in juni nog 11,1 maanden werk op de plank, tegen 11,4 maanden een jaar ervoor. Bij gww-bedrijven kromp het orderboek van 7,3 maanden naar 6,9 maanden. Bedrijven met forse omzetverliezen kunnen bovendien coronasteun krijgen van de overheid. Ongeveer een op de tien bouwbedrijven maakt daar gebruik van.  

Woningbouw

Het woningtekort gaat de komende jaren verder oplopen en zal in 2025 pieken op 419.000 woningen, is de voorspelling. Daarbij is nog geen rekening gehouden met de impact van corona op de bevolkingsgroei. Bevolkingskrimp of niet, de bouwproductie moet nog steeds flink omhoog. Het blijkt echter dat in de woningbouw nog geen enkele versnelling is te zien. In de eerste zeven maanden van dit jaar zijn er 40.000 nieuwbouwwoningen opgeleverd, net zoveel als vorig jaar op deze tijd. Wel worden er meer vergunningen voor nieuwbouwwoningen afgegeven. Tot en met juli staat de teller op 36.000, dat is 13% meer dan vorig jaar in dezelfde periode, maar nog steeds (veel) te weinig om vaart te maken.

“Minister Ollongren weet dat en deelde daarom op Prinsjesdag gul zakjes geld uit. 27 woningbouwprojecten (met 51.000 woningen) in gebieden met woningschaarste kregen een impuls van 290 miljoen euro. Volgend jaar komt daar 150 miljoen euro extra bij. Corporaties met bouwambities worden ook door het kabinet gesteund. 150.000 nieuwe sociale huurwoningen krijgen een korting van 12.500 tot 25.000 euro per woning. Ook wordt de verhuurdersheffing met 62 miljoen euro per jaar verlaagd ten behoeve van nieuwbouw. Veel is dat niet, als je kijkt naar wat corporaties nog steeds jaarlijks aan verhuurdersheffing betalen: 1,6 miljard euro”, aldus Cobouw

Utiliteitsbouw

Vooral bedrijven annuleren hun nieuwbouwopdrachten vanwege corona, blijkt uit het BouwMonitor-onderzoek. Het is dan ook niet zo gek dat in het eerste halfjaar de vergunde bouwsom voor nieuwe kantoren, winkels en bedrijfspanden volgens het CBS fors is gedaald. De totale vergunde bouwsom voor bedrijfshallen, loodsen, kassen en stallen kwam in de eerste zes maanden uit op 490 miljoen euro. Vorig jaar werd er voor 560 miljoen euro aan projecten vergund. Voor kantoren en winkels was de achteruitgang groter. Er werden voor 85 miljoen euro vergunningen afgegeven voor nieuwe kantoorgebouwen, 25 procent minder dan in dezelfde periode vorig jaar. Voor winkels werd voor 50 miljoen euro aan nieuwbouw vergund, ook 25 procent minder dan een jaar geleden.

Scholen trekken zich niets aan van de coronacrisis. Het CBS telde voor 200 miljoen euro aan vergunningen, 37 procent meer dan in dezelfde periode vorig jaar. Ook ‘overige bedrijfsgebouwen’ hielden stand. Voor 1,2 miljard euro werden er nieuwe gebouwen vergund, twee procent meer dan vorig jaar. In totaal is de waarde van de afgegeven vergunningen voor nieuwe bedrijfsgebouwen in het eerste halfjaar met twee procent gedaald ten opzichte van vorig jaar.

Infra- en arbeidsmarkt

Stikstof is voor veel infrabedrijven een grotere kwelgeest dan corona. Gaat het kabinet in oktober eindelijk de inframarkt verlossen van de stikstofproblematiek? Honderden infraprojecten staan stil of komen vertraagd op gang, werkvoorraden zijn gekrompen en ambtenaren weten na al die maanden nog steeds niet hoe ze de stikstofregels goed toe moeten passen. De stikstofproblematiek kost de bouw volgens berekeningen van EIB eerder dit jaar in de periode 2019-2021 een productieverlies van 6 miljard euro. Dat is vooral uitgestelde productie. De inframarkt krijgt daarvan het grootste verlies te slikken: 3,1 miljard euro. Vijf grote infraprojecten lopen naar verwachting een vertraging van meer dan een jaar op.

Het EIB zette de prognoses voor de inframarkt onlangs nog op een rijtje. De uitkomst valt niet mee. De infraproductie zal dit jaar met 5,5 procent dalen. Volgend jaar zelfs met 8%. Het kabinet lijkt eindelijk de pijn van de bouw in te zien. In oktober hoopt minister Schouten een wetsvoorstel naar de Kamer te sturen. Onderzocht is of de bouw kan worden vrijgesteld van vergunningsplicht voor tijdelijke emissies. Ook ligt er 1 miljard euro (100 miljoen per jaar tot en met 2030) klaar om allerlei stikstofmaatregelen te nemen, waardoor bouwprojecten door kunnen gaan. Maar of de infraprojecten na oktober massaal los gaan komen? De bouw moet het nog zien. Gelukkig dat minister van Infrastructuur en Waterstaat, Cora van Nieuwenhuizen, versneld 1,9 miljard euro uittrekt voor het onderhoud en de vervanging van wegen, spoor, vaarwegen en dijken. Dat komt infrabedrijven goed uit. Zo kunnen gaten in de orderportefeuille gevuld worden.

Door het uitbreken van de coronacrisis zal het aantal werkenden in de bouw in de loop van dit jaar fors gaan dalen, was de verwachting. Het aantal banen daalde in het tweede kwartaal vergeleken met het eerste kwartaal met zo’n 3.000 en het aantal zelfstandigen in de bouw nam in dezelfde periode met 2.000 af. . Tot en met augustus hebben 4.000 mensen hun baan verloren in de bouw, 700 meer dan in dezelfde periode in 2019. Het aantal vacatures daalde van 18.800 naar 13.100

Conclusie

Zonder kleerscheuren is de bouw dus zeker niet door de coronamaanden gekomen, concludeert Cobouw.  “Het ondernemersvertrouwen is broos, net als de winstgevendheid. Met het afstoten van duizenden banen proberen bouwbedrijven zich te wapenen tegen wat gaat komen. Voorlopig zal corona de bouw blijven tarten. Voor veel bedrijven is het moeilijk om met inachtneming van de coronaregels, zoals anderhalve meter, de productie op het pre-coronaniveau terug te krijgen. Echter, dankzij goed gevulde orderportefeuilles kunnen veel bouwers een stootje hebben. Ook lijkt de sector op de bouwplaatsen voorbereid voor een tweede coronagolf, waarbij zo goed als mogelijk doorgebouwd zal worden. Maar als de rest van de economie verder geraakt wordt door een tweede coronagolf en de portemonnees van bedrijven en gemeenten platter worden, is ook de bouw straks ook aan de beurt.”

Download de kwartaalupdate